Jilt zal vertellen over het onderzoek dat binnen zijn vakgroep op atomair niveau wordt gedaan naar de mogelijkheden van metaal. Een van de belangrijkste vragen die de onderzoekers willen beantwoorden, is hoe je ervoor zorgt dat de levensduur van het materiaal zonder kwaliteitsverlies kan worden verbeterd. Hij zal laten zien dat er – vanuit de industrie – een toenemende vraag is naar materialen met dergelijke ‘unieke eigenschappen’, maar dat dit de metaalkundige voor een grote opgave stelt. Ten eerste zijn de mogelijkheden van metalen niet onbeperkt. Zo wordt de maximale gebruikstemperatuur bijvoorbeeld bijna altijd door de gebruikte materialen bepaald, wordt de levensduur van constructies door materialen bepaald (corrosie, vermoeiing) en wordt het gewicht van transportmiddelen door materialen bepaald. Ten tweede kan een metaalkundige niet onbeperkt over alle scheikundige elementen beschikken die potentieel tot het gewenste unieke nieuwe materiaal leiden. Dat komt door de schaarste van bepaalde grondstoffen.

In zijn lezing komen het globale vraagstuk rondom de schaarste van grondstoffen en fundamenteel materiaalkundig onderzoek samen. Hoe slaan we een brug tussen aan de ene kant de maatschappelijke behoeften en andere kant de beschikbare bronnen van grondstoffen?

Natuurkundige Joost Frenken van de Universiteit Leiden komt een scanning tunneling microscoop demonstreren. Zo’n microscoop is in wezen een naaldje dat aan zijn uiteinde maar één atoom dik is. Met behulp van heel kleine elektrische stroompjes kun je daarmee de atoomstructuur van oppervlakken, bijvoorbeeld van metalen, zichtbaar maken.

Tussendoor vertelde Peter over zijn eigen onderzoek op de Larsen C ijsplaat voor de kust van Antarctica. Met prachtige plaatjes liet hij zien hoe je daar als onderzoeker werkt. Hij doet er zijn onderzoek samen met collega’s van de British Antarctic Survey. Zijn interessantste waarneming: de tenten waarin zij als onderzoekers bivakkeren en de manier van organiseren van hun verblijf is eigenlijk nog altijd hetzelfde als de techniek en de werkwijze van de beroemde zuidpoolonderzoeker Scott van een eeuw geleden. “Men heeft toen heel goed over die expeditie nagedacht.”

De uitermate boeiende avond werd muzikaal begeleid door Martin van de Vrugt, die voor de gelegenheid een duo vormde met de Amerikaanse singer/songwriter Jessica Kilroy. De discussie werd zoals steeds in goede banen geleid door James van Lidth de Jeude. De foto’s zijn van Huub Eggen.

« Previous

Next »

Jilt Sietsma studeerde in 1981 af als metaalkundig ingenieur. Nadat  hij zijn promotieonderzoek bij het Netherlands Energy Research Centre (ECN) in Petten had afgerond, was hij tussen 1987 en 1995 werkzaam als universitair docent bij de onderzoekgroep Physical Metallurgy. In 1996 verhuisde hij naar zijn huidige groep MCM waar hij in 2009 hoogleraar werd.  Per oktober 2009 is hij bovendien als gast-professor verbonden aan de universiteit van Gent.

Het was dan ook treffend dat wat Otten met zijn verhaal illustreerde zo overeenkomt met Minnaert: kijk scherp en onbevangen om je heen en je ziet voortdurend interessante verschijnselen en patronen. Of dat nu wolken zijn, spiegelingen, de blikrichting van mensen in een drukke omgeving, de regenboog, cirkels door camerabeweging in een grasveld, een jagende vleermuis of het kijken van mannen naar vrouwen en omgekeerd (heel verschillend!). Bijzonder aan Otten is dat hij al die verschijnselen weet te fotograferen, waardoor zijn verhaal extra overtuigend wordt. En als je eenmaal weet wat hij gezien en gefotografeerd heeft, zie je zelf ook meer. Kijk eens naar foto op de poster. Hij ziet eruit als een smiley. Het is een kom die van beneden onder een lage hoek beschenen wordt. Wat Otten eigenlijk wilde fotograferen was de weerkaatsing van het licht op de binnenkant van de kom. De optica vertelt dat de lichtstralen door weerkaatsing (hoek van inval = hoek van uitval) door de gekromde binnenwand van de kom een symmetrisch patroon zullen vormen waarin je de rechte lijnen van het weerkaatste licht werkelijk ziet. Door de schaduw aan de ‘onderkant’ in de kom is het daar donker. Zo ontstaat een figuur die wij als het emoticon smiley kennen.

Wat Otten werkelijk wilde zeggen was: als je goed kijkt, als je voortdurend nieuwsgierig bent naar je omgeving, met een onbevangen blik, zie je veel meer dan wanneer je je geest niet de vrije ruimte geeft. Daar schuilt ook creativiteit in. Uit hersenonderzoek in MRI-scanners blijkt dat op momenten van creativiteit overal in de hersenen activiteit is (net als bij seks trouwens, zo is zeer recent ook uit dergelijk onderzoek gebleken). Creativiteit zit dus niet op één plek in de hersenen, maar is een activiteit van beide hersenhelften tegelijk. Dat maakt biologisch onderzoek naar creativiteit tegelijk ingewikkeld. Bovendien is creativiteit is ook het resultaat van hard werken, zoals een van de bezoekers aan het eind van de avond volgens Otten zeer terecht opmerkte.

Creativiteit is in wetenschap en kunst heel belangrijk. In de kunst is creativiteit het gangbare begrip, in de wetenschap spreekt men graag van intuïtie. De echt nieuwe ideeën worden het vaakst in onbevangen momenten geboren, als je even helemaal los bent van wat je allemaal weet. Als je de gebaande paden durft te verlaten en ‘out-of-the-box’ durft te denken. Tegelijk kunnen je aan vertrouwde dingen soms meer zien, net omdat je wél een hoop over het onderwerp weet. Een mooie tegenstelling.

DJ Thomas verzorgde de avond muzikaal, met al even toepasselijk een waaier aan muziekstijlen.
James van Lidth de Jeude leidde de avond in goede banen. De foto’s zijn van Huub Eggen.

« Previous

Next »

Peter Kuipers Munneke is polair metereoloog, of mooier gezegd “glacioloog”, en werkt als post doctoraal onderzoeker bij het Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Utrecht (IMAU).  Hij studeerde Experimentele Natuurkunde aan de Rijksuniversiteit van Groningen en promoveerde op de reflexie eigenschappen van sneeuw. Een van de grote voordelen van polair meteoroloog zijn is dat veel wetenschappelijk onderzoek plaatsvindt op de uithoeken van deze planeet. Voor dit onderzoek heeft hij deelgenomen aan drie wetenschappelijk expedities naar Spitsbergen, Groenland en Antarctica.

In het boek over Cook bleek iemand met de Nederlandse naam Samuel Holland voor te komen. Van Vleuten werd gegrepen door deze hem onbekende persoon en ging op onderzoek uit. Samuel Holland leerde in 1758 op de oever van de rivier de Saint Lawrence, in wat nu Canada is, Cook kennen. Holland was als soldaat/landmeter/kartograaf in het Engelse leger tijdens de Seven Years War tegen de Fransen in Noord-Amerika. Hij leerde Cook de beginselen van de kartografie en dat bleek een keerpunt in de carrière van Cook. Tien jaar later kreeg Cook het commando over het beroemde schip de Endeavour en begon hij met het in kaart brengen van de Stille Oceaan.

Wie was deze Samuel Holland, de leermeester van Cook? Op zijn speurtocht naar meer informatie over Samuel Holland kwam Van Vleuten tot zijn verbijstering diens naam tegen in de stambomen van zijn eigen familie. Zijn tocht door tal van archieven in binnen- en buitenland voerde hem tenslotte naar de oevers van de IJssel. Samuel Holland bleek op 22 september 1729 gedoopt te zijn in de Lutherse Kerk in Deventer en moet dus naar alle waarschijnlijkheid ook hier geboren zijn. Hoogtepunt in de carrière van Holland was zijn aanstelling tot Surveyor General van Quebec, in 1764. Zijn opdracht: het toen net op de Fransen veroverde maar nog verregaand onbekende Canada voor de Britten in kaart brengen. Holland heeft met zijn landmeters die klus geklaard, vastgelegd in een reeks van even nauwkeurige als fraaie kaarten. Hij bleef uiteindelijk in Canada en stierf er in 1801.

Aan de oevers van de Saint Lawrence trof de beroemde Engelsman James Cook dus de in ons land vrijwel onbekend gebleven Samuel Holland, afkomstig uit die stad aan de IJssel. Vandaar die twee rivieren. Van Vleuten riep aan het eind van de avond de aanwezigen op om ervoor te helpen zorgen dat er iets in Deventer naar Holland vernoemd gaat worden of dat er een standbeeld komt. Ik ben heel graag bereid wat voor lint of zo ook te komen doorknippen, als Holland maar zijn eerbetoon krijgt, aldus Van Vleuten.

Enige informatie over Holland is te vinden op http://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_Holland en op http://www.lowensteyn.com/Samuel_Holland/.

De sfeervolle muziek werd verzorgd door No Ninja Am I (http://noninjaami.com/), een project van Sander van Munster, die werd vergezeld door Rens van den Boogaard en Liselotte Vermeulen. De foto’s zijn van Huub Eggen.

« Previous

Next »

Peter zal niet alleen vertellen over de uitkomsten van zijn onderzoek, maar ook over de manier waarop (en de condities waaronder!) hij zijn gegevens heeft verzameld. U kunt zich voorstellen dat het veldwerkterrein van glaciologen niet het universitaire laboratorium is. Hij trok voor zijn onderzoek naar Groenland, Spitsbergen en Antarctica. Mocht u geïnteresseerd zijn in hoe zo’n wetenschappelijke expeditie eruit ziet, hoe het leven is onder extreme omstandigheden en wat onderzoekers zoal doen op hun basiskamp, dan moet u zeker komen luisteren…